Shkrimtarit i qëllon të pendohet edhe kur ka shkruar një vepër të mrekullueshme, lexuesit jo. Kur një roman të mrekullueshëm historik nuk e beson as vetë shkrimtari, lexuesi jo se jo. Për ta fituar këtë dyluftim me veten dhe lexuesin, njeriu i quajtur në politikë “plaku i urtë Godo”, këtë herë shkrimtari Godo mendon se e ka shkelur në shumë gjëra, se e ka kapur veten në gabime, se edhe mund të turpërohej me veten përballë Ali Pashë Tepelenës, romanit të shkruar 35 vjet më parë.

 Ai thotë se në romanet e këtij lloji është zor të përcaktohet saktë se deri ku bazohesh tërësisht në të vërtetën historike dhe cilat janë pastaj gjërat që plotësohen me imagjinatën e autorit. E krahason me rrugën me gurë që diku ka edhe ndonjë ndërprerje. Këtë ndërprerje duhet autori ta plotësojë me imagjinatën duke u bazuar tek koherenca e ngjarjeve dhe personazhit, duke i bërë pyetjen vetes në një rast tillë si do të bënte ku njeri për të cilin ti po shkruan, jetën ardhjen në pushtet dhe vdekjen e përbindshme. Kohët e reja i krijuan mundësi Sabri Godos të shfrytëzojë burime historike që më parë hera-herës i kishte mbushur me fantazi.

Autorë të huaj bien në kontradikta të forta për figurën e Vezirit të Janinës, por kjo për Godon është çështje e tyre. Për ne shqiptarët, ç’ka qenë dhe ç’është Ali Pasha, ka reshtur së qëni një çështje imediate, ose ndoshta jo më urgjente se sa çëshjta e pardon-it se si është trajtuar historia deri më tani, duke ngritur e zbritur heronj nga froni, ky bën e ky s’bën. Ka bërë ndoshta gjestin më unikal në historinë e letrave “i urti Godo”, duke korrigjuar veprën që lindi siç thotë ai symbyllur dhe që u shkrua sipas frymës së materializmit dialektik, pa shkuar tek burimet historike, në një kohë kur historianët shkruanin atë në të cilën nuk besonin as vetë.

 
Rishkrimi i Ali Pashë Tepelenës, do të thotë për ju më pak fantazi dhe më shumë burime historike?
Meqë këtë libër e kam ripunuar tri herë gjatë tridhjetë viteve në epoka të ndryshme, kam patur kohë të mjaftë t’i trajtoj më me kujdes ato që janë boshllëqe, ose ato periudha që nuk janë të vërtetuara me dokumente historike.
Sidomos në fillimet e tij dhe ajo që mund të quhet e kaluara e Ali Pashës lidhur me familjen, me lëvizjet e para që bëri derisa arriti të sundonte, të bëhej Pasha në Janinë. Aty fillojnë të qartësohen më mirë dokumentet. Këtë periudhë e plotësoj ashtu siç i përfytyroja gjërat unë. Gjithmonë duke u bazuar në dokumente që janë aty-këtu të besueshme. Në përgjithësi, kur merr pësipër të shkruash për jetën e një personazhi historik duhet të marrësh parasysh dokumente që flasin keq për të dhe ato që e përkrahin, e favorizojnë. Duhet t’i vësh përballë medoemos. Në mënyrë që të neutralizosh atë ndikim që mund të kenë tek ty autorë të ndryshëm të cilët kanë folur për këtë personazh në mënyra subjektive, domethënë të krijosh një mendim të paanshëm, të jesh sa më afër të vërtetës. Kjo është ajo përpjekja që kam bërë unë lidhur me një personazh të ndërlikuar, siç ishte Ali Pasha.

Zoti Godo, versioni juaj i parë, i vitit 1970 për Ali Pashën, është vlerësuar si një nga romanet më të mrekulleshëm. Tani që pohoni se e vërteta historike ishte më pak e pranishme, çfarë është zbehur ose çfarë ka fituar figura e Vezirit?
Unë isha fillestar për botimin e një romani të tillë me karakter historik, derisa do të merresha më parë me Skënderbeun. Dhe doemos them që kishte naivitete, dhe kjo ndodh gjithnjë me një autor. Habitet me veten e tij, me gjëra që ka shkruar më parë, si i ka kaluar aq lehtë. Veç kësaj, ishte një situatë disi e përfytyruar. Nga ana praktike unë nuk pata mundësi të shikoja vendet, muzetë, a ka letërsi tjetër si burim, për ta bërë sa më të gjallë e më të besueshme këtë figurë. Më pas fillova ta ndiej që kishte një lloj zbrazëtie. Dhe e ripunova sërish në të njëtat kushte, në vitin ’92. Kur m’u dha mundësia të shkoja në Janinë, të shikoja tërë Epirin, Sulin, vendet ku kishte operuar ky njeri, gjeta një pamje tjetër nga ajo çka kisha përfytyruar unë nga leximet apo këqyrja e hartave.

Si u ndiet?
Zura veten në gabim në shumë gjëra, mund edhe të turpërohesha me veten time, por gjithnjë duke e ndihmuar veten me shpjegimin që aq mundja të bëja në atë kohë. Sikundër e thashë një njeri që merret me studimin e një personazhi historik, duhet të bazohet në të vërtetën e veprimtarisë së tij dhe për ta arritur këtë duhet të marrësh kontakt direkt me gjërat. Për shembull ishulli ku Ali Pasha kaloi ditët e tij të fundit, në versionin e parë e kisha vënë gjeografikisht gabim ishullin e Shën Panteolejmonit, në mes të liqenit, ndërkohë që është në skajin e tij. Një njeri që e njeh e Janinën do të thoshte ky autor nuk di gjë. Dhe raste të tilla i bëjnë veprës menjëherë 50% zbritje të seriozitetit dhe kredibilitetit tënd. Sepse në romane të tilla duhet të synosh kryesisht t’i japësh një informacion sa më të gjerë lexuesit.

Ju keni shprehur edhe shqetësimin tuaj që studiuesit shqiptarë kanë bërë pak apo aspak për figurën e Ali Pashës. A mund të justifikohen edhe ata njëlloj me ç’justifikoni rastin tuaj?
Historiografia jonë ka qenë e inkuadruar, nuk mund të dilte përtej kufijve që caktonte le të themi realizmi socialist ose filozofia e marksizëm-leninizmit. Nuk është për t’iu vënë edhe aq faj për shkak se nën ndikimin e kohës kanë qenë të detyruar të shkruajnë dhe gjëra tek të cilat nuk besonin ata vetë. Tani unë ndihesha krejt i lirë të shkruaja atë në të cilën besoja, pa u ndrojtur nga ndonjë lloj censure. Ky është një kusht me rëndësi jetike për autorin.

Për çfarë censure e keni fjalën?
Për atë që ishte më parë censurë shtetërore, politike që të detyronte të bëje ato interpretime që ishin brenda materializmit dialektik. Ajo nuk të çon përherë tek burimi, nuk të fut në shtratin e duhur.

Pasi keni shkruar për Ali Pashën, keni shkruar romanin Skënderbeu. Burime të tjera me rëndësi historike kanë dalë në dritë për heroin. Mendoni se edhe romani Skënderbeu rrethohet nga dyshimet si Ali Pashë Tepelena?
Duke u kthyer tek Ali Pasha qëllimi im ka qenë të jap një kontribut timin në mënyrë që kjo figurë të zërë vendin e duhur në historiografinë tonë dhe të qartësohet në mendjen e shqiptarëve ç’është ky Ali Pasha, sepse letërsia që ka qenë në qarkullim, ajo e huaja ka qenë kontradiktore, ndërsa ne vetë nuk jemi marrë me Ali Pashën. Unë vetë bëj pjesë ndër ata autorë të parë që tentuan të ecnin në këtë rrugë. Ky është thelbi i çështjes: t’i përgjigjem lexuesit të thjeshtë se çfarë është ky Ali Pasha, ç’vend zë ai në historinë tonë.
Duke ardhur tek Skënderbeu, me të puna qëndron ndryshe. Për të kishte një literaturë të pasur, edhe para se të shkruaja unë një roman për Skënderbeun. E kam thënë dhe e përsëris se jam bazuar tek studimi që ka bërë për të Fan Noli. Ai them unë, është pionieri që i ka hapur rrugën shkrimtarëve shqiptarë, pas epokës së Fan Nolit. Ai ka bërë sipas meje, sintezën më të bukur, më të saktë dhe për mua ajo qëndron.
Ka pjesë që mund të shtohen, për shembull se ç’ndodhi në Vatikan, ai ishte ajo që kam përshkruar unë atje, kur as Vatikanin nuk e kisha parë. Jam një njeri që nuk kam ndonjë lloj kompetence në doktrinat fetare dhe ç’lloj politike përcaktohej për personazhe si Skënderbeu në Vatikan. Kështu që ndonjë dokument plotësues i bën mirë romanit, forcon themelet e kësaj historie.

Pra, do të vini dorë mbi Skënderbeun?
Unë jam duke rishikuar Skënderbeun, pasi e njëjta shtëpi botuse kishte vendosur ta bënte këtë ribotim, që do të ishte dhe botimi i katërt i kësaj vepre. Po më ndodh e njëjta gjë që më ndodhi me Ali Pashën, po rishikoj çdo gjë që kam shkruar. Tek Skënderbeu jo dhe aq sa për të gjurmuar faktet historike, se sa për të parë mënyrën e të interpretuarit nga ana ime. Them se në përgjithësi autori e përmirëson veprën e tij nga rishikimi. Megjithëqë Rexhep Qosja thotë se nganjëherë mundet edhe ta dëmtosh librin. Nuk mund të jesh aq i sigurtë nëse e përmirëson apo jo. Kështu thotë Rexhepi mendjendritur.
Kështu do të konsultohem me ndonjë redaktor apo mik që të shpëtoj nga ky ankth, nëse e kam përmirësuar apo i kam bërë më tepër dëm. Nganjëherë mbeten më të bukura ato që shkruhen me një lloj naiviteti, me një sinqeritet djaloshar.

Më shumë letërsi, se histori, doni të thoni?
Tek Skënderbeu, më shumë vend zë mënyra e të shkruarit. Pas 30 vjetësh besoj kam një stil më të pjekur, mbase më pak entuziast.

Megjithëse Ali Pashën e kishit rishkruar, një vepër për të është botuar kohët e fundit “Bonaparti Mysliman” nga Katherine Flemming
Librin e Katherine Flemming e lexova me një frymë, iu ktheva, e lexova përsëri.
Sepse pashë qysh në faqet e para një studim serioz nga një historiane moderne. Ajo mbron deri në fund idenë e orientimit të Ali Pashës drejt Evropës. Ndofta e kam të vështirë të ngul këmbë për këtë siç bën Flemming, sepse ndonjë lexues mund të vinte buzën në gaz e të thoshte se ne paskemi qënë për Komunitetin Evropian që në kohën e Skënderbeut, por libri i saj është një kontribut për rivendosjen e figurës së Ali Pashës aty ku duhet të jetë. Në këtë libër ka edhe gjëra të reja që janë shkruar për Ali Pashën.

Çfarë vlere ka letërsia egzotike që lind nga përplasja joshëse mes bindjeve të kundërta për Ali Pashën?
Aliu është unik edhe nga kjo pikëpamje, nga kontradiksionet e forta që kanë burimet historike dhe ato që mund të quhen burime letrare lidhur me figurën e tij. Ka që e fusin në fund të dheut dhe e ndëshkojnë pa asnjë lloj rezerve, ka albanologë dhe historianë që mendojnë se rajoni që ai qeverisi, veçanërisht Shqipëria, nuk do të mund të kishte kaluar nga mesjeta në kohët e reja, duhej vullneti dhe forca e Aliut për ta bërë këtë.
Por kjo është puna e të huajve. Pyetja është cili është qëndrimi ynë ndaj kësaj figure.
Më thonë se aktualisht është në vënë në skenë në Kosovë një dramë që nuk lë asnjë të zezë për këtë figurë. Ashtu mund të ketë autori përfytyrimin e tij. Mua nuk më vjen keq përse vihen në qarkullim edhe letërsi të tilla. Gjithsesi një ndjenjë të kombësisë duhet ta kemi. Çdo vend përpiqet të krijojë figura historike si pikë referimi për të dëshmuar se ka një të kaluar të madhe, për të justifikuar të sotmen dhe si një prirje për të ardhmen. Nëse e ekzagjeron në këtë drejtim, nuk i bën ndonjë nder as lexuesve, as figurës. Autori duhet të përpiqet të jetë i pavarur. Jo të nisesh nga një pikë vështrimi, si të jesh sa më denigrues. Eshtë humbje e ekuilibrit dhe mund të vësh në qarkullim një lloj letërsie të tipit ekzotik, për efekte komerciale. Më duken foshnjore dhe të dëmshme. Duhet të mbash mendjen në vend. Të jesh i kujdeshëm.

Pranoni atë që s’keni bërë në romanin tuaj për Ali Pashën dhe atë që keni bërë. Më duket një akt demokratik në fushën e letrave.
Eshtë çështje e ndërgjegjes së autorit. Dikush mund të thotë se qëllimi është që libri të shitet. Nuk jam i interesuar fare nga kjo anë. Këtë e quaj librin më të vërtetë për Ali Pashën. Eshtë e vërtetë dhe e sinqertë ajo që tani mund ta vë shpirtin në paqe se më në fund ç’kisha për të thënë për Ali Pashën, mirë a keq e kam thënë. Do t’iu mbetet lexuesve të gjykojnë se sa i besueshëm jam treguar. Eshtë një çështje që nuk varet prej meje.


Koka në sininë e argjendtë
Serasqeri e priti kokën e Ali Pashës me nderimet ushtarake që i takonin një Vezir-dovleti të gjallë. U përkul përpara sinisë së argjendtë, e mori kokën në duar, e puthi në ballë dhe e vuri në kutinë e artë, duke qarë mbi të në heshtje.Ajo kokë ishte fryt i luftës e mundimi të gjatë, po telashet me të nuk mbaronin me kaq. Koka në kuti, e larë dhe e vënë në dëborë, me mjekrën e bardhë të krehur që i mbulonte grykën e prerë, me sytë e mbyllur si në gjumë, ruante një buzëqeshje të lehtë të çastit të fundit, fitoren mbi hidhërimin e madh. Serasqeri mendoi se sikur të lëviznin ato buzë të trasha, mund të thoshin fjalë që s’i kishte dëgjuar kush. Ai kishte njohur shqiptarë të tjerë të mëdhenj – Mehmet Aliu që ishte bërë nënmbret në Egjipt, Mustafa Bajraktarin, që arriti e u bë sadrazem, kishte njohur edhe vezirët e pashallarët më të shquar të Perandorisë, po koka që kishte përpara peshonte më rëndë se çdo kokë tjetër. Serasqeri ndiente një keqardhje të thellë, që nuk arriti të fliste me të, por kjo tani s’kishte të ndrequr. Duke menduar për jetën e vet dhe për ato që ndodhnin në Turqi, Serasqeri mërmëriti një lutje që Allahu t’i jepte një vdekje po aq të nderuar sa ajo e Ali Pashës.