PORTO PALERMO - Teksa shëtit nëpër gjiret e mrekullueshme të bregdetit Jonian, në mes të detit të shfaqet një nga perlat më të vyera të historisë shqiptare. Është kështjella e Porto Palermos, një nga sarajet e shumta të strategut Ali Pashë Tepelena, të cilat ai jo pa qëllim i ndërtonte në pika strategjike. Por kjo kështjellë në mes të detit ka dhe një legjendë. Ajo është ndërtuar nga Ali Pasha edhe si një dhuratë për një nga gratë e tij, Vasiliqinë, të cilën, sipas kronikanëve të kohës, Pashai i Janinës e kishte shumë për zemër. Bukuria dhe madhështia e kësaj kështjelle ka zënë vend në shumë libra kushtuar Ali Pashës. Për të, ashtu si dhe shumë të tjerë, ka shkruar dhe Aleksandër Dyma, autori i Konti Monte Kristos.

Sherbimi Sekret i Pashallekut

Drejtuesi i pashallëkut të Janinës forcoi së tepërmi pozitat e tij duke, zgjeruar hapësirat e kjo ndërhyrje u bë në kushte lufte mes Ali Pashait dhe armiqëve që vinin nga jashtë e brenda pashallëkut. Në këto kushte fuqitë më të mëdha të kohës, Rusia, Franca e Anglia kishin organizuar agjenturat e tyre në Janinë nga ku informoheshin për çdo plan të Pashait. E nuk mungonin vetëm informatat por agjentura e tyre mundi të organizonte edhe kryengritje të mëdha me anë të feudalëve, të cilat kishin si qëllim të mos lejonin bashkimin e pashallëkut të Janinës me atë të Shkodrës, për ta kthyer vendin në një fushë nga ku Perandoria Osmane sulmohej më lehtë

Oxhaku i Hysove

Familja e në një raport për Hapsburgët cilësohet si "familja më bujare e gjithë Epirit". Ajo i përkiste shtresës së komandantëve ushtarakë apo të bylykbashëve, pra shtresës së atyre familjeve feudale të zonave malore që nuk kishin prona të shumta tokësore. Këto mbaheshin e pasuroheshin kryesisht duke pajtuar e drejtuar njerëz me rrogë në shërbim të forcave të armatosura perandorake dhe të qeveritarëve të sanxhakëve brenda apo jashtë Shqipërisë, ose duke marrë nën mbrojtje fshatra e krahina kundrejt shpërblimesh.

Vizita në Shqipëri i la mbresa të thella Bajronit. Te shqiptarët ai pa një shpirt të veçantë, i cili ndezi imagjinatën e tij poetike për tema ekzotike. Në shënimet e mbajtura, kur ishte në Shqipëri, për poemën Shtegtimi i Çajld Haroldit, ai shkruante për shqiptarët: Më tërheqin shumë me atë ngjashmërinë e tyre me Hajlanderët e Skocisë, në veshje, në pamje dhe në mënyrën e jetesës.

Feja ne Pashallek

Ne Rajon gjendeshin kater fe. Shqiptaret, shumica bektashinj, por kishte edhe ortodoks, Greket ishin ortodoks, Turqit myslyman sunit, egzistonte edhe nje numer i vogel cifutesh, te emigruar per ti shpetuar persekitimeve te Frenados dhe Izabeles . Ne territoret shqiptare te pashallekut shumica e popullsise ishte kthyer ne myslymane, me shume se per bindje e kishin bere per te bere karriere si mercenar ne ushtrine e Sulltanit.

Veprat Publike

Sapo morri titullin "pasha i Janinës" nisi një projekt ambicioz veprash publike, duke ndërtuar rrugë, lokale, duke permirësuar rrugt e komunikacionit dhe inkurajuar tregëtinë.Broughton shkruan: Ka ndertuar ura mbi lumenj, diga në këneta, ka hapur shumë rrugë, zbukurar fshatrat dhe qytetet me ndërtesa të reja. Me sa duket Aliu synonte të prezantohej si një guvernant shpirtgjerë dhe mbrojtës i popullit të vet, duke permirësuar nivelin e jetesës.

A. P Kola per Ali Pashe Tepelene

Tani t'i hedhim një vështrim te shpejtë personalitetit të keqkuptuar, të shumëpërfolur dhe deri me tani të dyshuar të Ali Pashë Tepelenës apo Tepelenli, siç duan disa te tjerë. Për Aliun janë shkruar aq shumë libra dhe studime sa për asnjë burrë tjeter të Ballkanit dhe Evropës, nëse përjashtojmë këtu Napoleon Bonapartin. Dhe që te gjitha kundërthënëse dhe në pëleshje me njëra-tjetrën. Disa e marrin me të mirë, ndërsa të tjerë e tërheqin zvarrë aq shumë, saqë nuk besoj t'i ketë ndodhur një gjë e tille ndonjë politikani tjetër të periudhës.

Ali Pasha ne kenget Labe

Krahina e Labërisë dhe emri i Ali pashë Tepelenës janë të lidhura ngushtësisht me njëri tjetrin. Ali Pasha lindi dhe u rrit në Labëri, aty bëri trimëritë dhe mizoritë, aty e kish bërthamën pashallëku i ardhshëm, aty ku ngriti urat dhe kalatë, aty u ngritën dhe këngët më të bukura për të

Ai është inxhinier Petro Korçari, për të cilin sot dihet shumë pak. Petro ka qenë kryearkitekt i sarajeve të mrekullueshme të Ali Pashë Tepelenës. Shkrimtari Dhimitër Shuteriqi në librin Petro Korçari na jep një vizion më të qartë për figurën e këtij mjeshtri të rrallë. Ai u është referuar disa autorëve të huaj si Likut (këshilltar ushtarak pranë Ali Pashës), Pukvilit (i dërguari i N. Bonopartit) Hujcit etj. të cilët kanë shkruar se Petro Korçari si kryearkitekt i vezirit të Janinës, është shembull i rrallë në fushën e ndërtimit.

"Ali Pasha" i Sabri Godos

Mema e eres kishte ngritur nje stan ne Tepelene. Frynte nga Gryka e Kelcyres, nga Lugina e Dropullit, nga lumi i Bences, nga pllajat e maleve te zhveshura. Ne ate qytet te vogel, me nentedhjete e nente shtepi, ererat flisnin nje gjuhe te perzier dhe sillnin lajme nga Stambolli, Korfuzi e Berati. Djali shtatembedhjetevjecar, flokeverdhe, me sy te kalter ne forme bajameje, rrinte maje murit te kalase se vjeter dhe degjonte kuvendin e ererave.