PORTO PALERMO - Teksa shëtit nëpër gjiret e mrekullueshme të bregdetit Jonian, në mes të detit të shfaqet një nga perlat më të vyera të historisë shqiptare. Është kështjella e Porto Palermos, një nga sarajet e shumta të strategut Ali Pashë Tepelena, të cilat ai jo pa qëllim i ndërtonte në pika strategjike. Por kjo kështjellë në mes të detit ka dhe një legjendë. Ajo është ndërtuar nga Ali Pasha edhe si një dhuratë për një nga gratë e tij, Vasiliqinë, të cilën, sipas kronikanëve të kohës, Pashai i Janinës e kishte shumë për zemër. Bukuria dhe madhështia e kësaj kështjelle ka zënë vend në shumë libra kushtuar Ali Pashës. Për të, ashtu si dhe shumë të tjerë, ka shkruar dhe Aleksandër Dyma, autori i Konti Monte Kristos.

Por tashmë bukuria e kësaj kështjelle, e ndërtuar rreth dy shekuj më parë, e tëra me konstruksion guri, është venitur. Megjithëse prej vitesh ka fituar statusin monument kulture askush nuk kujtohet për të. Dora e restauratorit mungon tërësisht. Ajo është lënë krejtësisht në harresë nga shteti shqiptar. Tashmë në kështjellë nuk ka mbetur më asgjë përveç formave të gurta, të ndërtuara me mjeshtëri nga punëtorët e Ali Pashës, nën mbikëqyrjen e arkitektit të tij Petro Përmetarit dhe të një arkitekti italian. Një perlë e harruar e bregdetit jonian që ruhet vetëm nga dy ushtarë, të cilët përpiqen të kalojnë kohën duke soditur detin e kaltër përreth saj. Vendin tepër strategjik vitet e kanë shndërruar nga kështjellë në burg, depo armatimi, kamp internimi dhe tashmë në një zonë ushtarake, ku nuk është vështirë të hysh. Rruga që lidh fshatrat Qeparo dhe Borsh është e vetmja mënyrë për tiu afruar kështjellës legjendare të Ali Pashës.

Sapo kalon Qeparoin përballesh me një panoramë të mrekullueshme të detit dhe në mes si një ishull i vogël duket vendi ku është ndërtuar kështjella e Porto Palermos. Ky emër i ka mbetur këtij gjiri nga koha e pushtimit të italianëve, të cilëve u kujtonte vendin e tyre, qytetin e Palermos në jug të Italisë. Ajo ndodhet në një gati ishull që lidhet nga një rrip i ngushtë shkëmbinjsh e dheu me tokën. Kështjella ngrihet madhështore në ishullin e mbushur tashmë me një bimësi shkurresh. Të vetmit njerëz që e ruajnë atë janë dy ushtarë që kryejnë shërbimin e detyrueshëm ushtarak në atë pikë. Një rrugicë e ngushtë, ndërmjet një bimësie të ulët nëpër gurë të thepisur, të shpie pikërisht në derën e dhuratës së Pashait të Madh për të shoqen. Sapo afrohesh aty pamja ndryshon.

Ajo perlë që shkëlqen nga larg në mes të Jonit duket si një ndërtesë e harruar dhe e braktisur nga të gjithë. Që në hyrje të kështjellës së Ali Pashës përballesh me mungesën e portës dhe të stemës, elementë këto që i kanë të gjitha kalatë. Mungesën e portës synojnë ta zëvendësojnë bimësia dhe shkurret e shumta që janë rritur në hyrje të saj, ndërsa në vendin ku duhet të ishte pllaka me stemë është një zgavër bosh. Banorët e vetëm të saj, dy ushtarët, tregojnë se dera ka shumë kohë që është zhdukur, ndërsa pllakën e kanë vjedhur. Në këtë pllakë dikur shkruhej Unë Pashai i Madh, Aliu e ndërtova këtë kështjellë , ndërsa tani shquhet emri Genti, i shkruar me ngjyrë blu.

Është emri i një prej ushtarëve të hershëm që ka ruajtur këtë fortifikim. Akoma dhe më shumë zhgënjehesh me atë që ke përjetuar për së largu kur futesh brenda në kështjellë. Oda e madhe dhe të tjera të lidhen me të tashmë janë shndërruar në bodrume ku vjen vetëm era lagështi dhe myshk dhe era e rëndë pengon qendrimin aty të çdo lloj gjëje të gjallë. Të gjitha odat janë krejtësisht të boshatisura dhe të shkatërruara ca nga koha dhe ca nga njerëzit që e kanë administruar atë. Forma e dhomave, kolonave mbajtëse me harqe dhe disa kthina të vogla të bëjnë të kuptosh se dikur ajo ka qënë e banueshme. Tashmë aty asgjë nuk të kujton kohën e Ali Pashë Tepelenës. Në hyrjen e disa prej dhomave kanë mbetur disa mbishkrime, por ato i takojnë kohës së komunizmit kur kështjella ka shërbyer si repart ushtarak. NAFTË, VAJ, ARMATIME si dhe emra ushtarësh të ndryshëm të gdhendur në muret e brendshme të kështjellës, janë të vetmet shenja që kanë mbetur nga periudha kur saraji i Pashait të Madh ishte repart ushtarak funksional. Në dhomat ku ka dritare drita e diellit të tregon perlat e kështjellës.

Ashtu në errësirë me pak imagjinatë mund të hysh në botën antike të Ali Pashë Tepelenës dhe njerëzve të tij. Aty ndodhet dhoma e Vasiliqisë, të shoqes së Ali Pashës, dhoma e vetë pashait por dhe dhomat e njerëzve të tij të afërm. Në krahun e majtë ndodhet dhoma ku një herë e një kohë gjendej pusi. Një burim me ujë të ëmbël ka ekzistuar kohë më parë në këtë kështjellë por tashmë ka mbetur vetëm forma e pusit ku janë thyer disa gurë. Në krah të kësaj dhome ndodhet edhe hyrja për një nga tunelet e nëndhshme ku qëndronin të burgosurit e Ali Pashës, mbretit Zog dhe Enver Hoxhës. Nga ana tjetër, janë shkallët për tu ngjitur në bedena, nëpërmjet një rruge të ngushtë nga ku hyn ajri i pastër i detit. Pamja që shfaqet nga bedenat e kështjellës është e rrallë. Prej aty duket i gjithë bregdeti si dhe Gjiri i nuseve, në të cilin, sipas legjendës, lahej nusja e Ali Pashës, Vasiliqia. Forma e tarracës tregon se në atë kohë ajo ishte një vend shumë i mirë për tu mbrojtur nga armiqtë.

Aty ndodheshin topat luftarakë të Ali Pashë Tepelenës si dhe vendet ku qendronin ushtarët. Bedenat bien menjëherë mbi det, si thikë, dhe legjenda thotë se aty përfundonin armiqtë e Pashait të Madh. Dhjetëra burra trima që kishin guxuar të sfidonin Ali Pashë Tepelenën kanë përfunduar në det ose janë përplasur në shkëmbinjtë që ndodhen poshtë bedenave. Forma e tyre tregon se ka qënë shumë e vështirë për ti pushtuar nga ana e detit. Tashmë bedenat kanë humbur shkëlqimin e dikurshëm. Bimësia ka mbuluar gjithçka dhe bari jeshil është rritur shumë nëpër bedena. Në pranverë aty çelin lule të ndryshme. Madje në dy vende kishin mbirë dhe pemë fiku, të cilat vite më pas mund të shkatërrojnë atë që nuk e prishën dot as topat luftarakë. Rrënjët e pemëve kanë hyrë thellë mes gurëve dhe nuk është ndonjë çudi që ti ndajnë ato përgjithmonë dhe të shkatërrojnë ndërtesën 200- vjeçare që Ali Pashë Tepelena ndërtoi për një nga gratë e tij Vasiliqinë, aty në mes të detit Jon.

Transformimi i kështjellës në kohën e Zogut dhe Hoxhës Kështjella e Ali Pashë Tepelenës është ndërtuar rreth dy shekuj më parë dhe deri në ditët tona ka kryer shumë funksione. Fillimisht ajo u ngrit si një dhuratë, buzë detit, për të shoqen e Pashait, Vasiliqinë. Më pas ajo u kthye në burg, depo armësh e vend internimi. Ndërsa në ditët e sotme ajo shërben si një bazë ushtarake. I pari që e shfrytëzoi atë si burg ishte mbreti Zog. Ai burgosi në kështjellën e Ali Pashë Tepelenës kundërshtarët e tij si Nonda Bulka dhe Tajar Zavalani. Në kohën e pushtimit italian perla buzë detit u shndërrua në një bazë armatimi. Nën shembullin e mbretit Zog edhe pushteti komunist pas çlirimit e përdori pronën e Vasiliqisë për të izoluar disa nga armiqtë e tij më të rëndësishëm. Fatbardh Kupi, i biri i Abaz Kupit dhe Viktor Dosti, vëllai i Hasan Dostit janë dy nga të burgosurit vip që u izoluan gjatë regjimit komunist në fortifikimin e Ali Pashës.

Kështjella nuk shërbeu gjatë si kamp internimi. E vendosur në një vend strategjik, aty nga vitet 50 fortifikimi i Pashait të Janinës do të shndërrohej në një bazë ushtarake. Që nga ajo kohë dhe deri në vitet 90 kështjella ishte e veshur me mister. Shumë pak njerëz i afroheshin asaj dhe jo për të shijuar bukurinë në mes të detit. E gjithë rruga pranë kështjellës ishte zonë e ndaluar, ndërsa për atë që ndodhte brenda saj zor se merrje vesh ndonjë gjë. Vendi ku një herë e një kohë Vasiliqia i lutej zotit

Rreth 300 metra larg kështjellës, në anë të rrugës ndodhet dhe kisha e famshme të cilën Ali Pashë Tepelena e ndërtoi personalisht për Vasiliqinë. Kjo dhuratë simbolike ishte tepër e çmuar për Ali Pashën. Kisha ndodhej jashtë bedenave dhe ajo mund të sulmohej nga armiqtë e tij. Ndaj ndërtimin e saj Pashai i Janinës ia besoi arkitektit italian, i cili e mbaroi brenda një kohe të shkurtër. Kur arkitekti italian i dorëzoi kishën Pashait të Madh dhe i kërkoi paratë për punën e kryer, ky i fundit i propozoi një provë. Ai i tha arkitektit që do ti jepte paratë për punën e kryer vetëm nëse kisha do të ishte e fortë dhe do të duronte goditjet e topave. Pasi mbylli arkitektin italian në kishë, Ali Pashë Tepelena urdhëroi topçinjtë e tij të qëllonin mbi kishën e vogël.

Disa gjyle topi ranë mbi kishë, por asaj nuk i lëvizi as edhe një nga gurët që përbënin konstruksionin e saj. Kjo e siguroi Aliun se gruas së tij nuk do ti ndodhte gjë kur të ishte në kishë. Pas kësaj ai i dha paratë arkitektit italian. Edhe pas kaq vitesh kisha nuk ka pësuar ndonjë ndryshim të madh. Dera e saj qendron e mbyllur, ndërsa në të dy krahët janë ngritur ndërtesa të vogla që shërbejnë si depo të ushtrisë.

nga Arbër Bilbili