A. P Kola për Ali Pashë Tepelenën

Tani t'i hedhim një vështrim te shpejtë personalitetit të keqkuptuar, të shumëpërfolur dhe deri me tani të dyshuar të Ali Pashë Tepelenës apo Tepelenli, siç duan disa te tjerë. Për Aliun janë shkruar aq shumë libra dhe studime sa për asnjë burrë tjeter të Ballkanit dhe Evropës, nëse përjashtojmë këtu Napoleon Bonapartin. Dhe që te gjitha kundërthënëse dhe në pëleshje me njëra-tjetrën. Disa e marrin me të mirë, ndërsa të tjerë e tërheqin zvarrë aq shumë, saqë nuk besoj t'i ketë ndodhur një gjë e tille ndonjë politikani tjetër të periudhës.

 Do të vazhdojnë te shkruhen studime mbi Ali Pashën, derisa te vihet e vërteta ne vend dhe ky shqiptar i madh te marrë vendin e tij pranë dhe ndoshta në krye të heronjve të Greqisë parakryengritëse dhe kryengritëse. Libri me i fundit për Aliun është ai i T. Vurnës "Ali Pasha, tiran apo politikan gjenial?"... Historianët janë shumë te ndryshëm në gjykimet e tyre për Ali Pashën. Paparigopulos, që krijoi ndërgjegjen e historisë se re te grekëve, e dënon tërësisht dhe kjo peshonte shumë ne gjykimin e Aliut. Fotiadhi, Aravantini, Kumas, Baleta, Vranushi, Geruini, Pukevili, e kanë dënuar në breshëri. Kordati e cilëson te madh: "Sepse goditi shfrytëzuesit dhe dinastët e varfërisë, ashtu si dhe suliotët dhe koxabashët, të cilët e shanë aq sa mundën dhe kështu u krijua ideja se ishte gjakatar, grabitqar dhe tiran... (vëll. A f.405, 407, 410).

Mendelson Bartholdi: "Aliu hoqi plotësisht sistemin mesjetar dhe timarik dhe i hapi kështu rrugën qytetërimit dhe formes se regjimit te ri. Finli e konsideron si një mjet te zgjedhur nga favoret që kish bërë për përparimin e ngritjes shoqërore te grekëve. Nuk do te kishte asnjë vend ne histori, nëse rrethanat nuk do ta nxirrnin shpallës te Kryengritjes greke. Gjykimi i trilltë i Finlit është i padrejtë dhe u hodh poshtë nga arkivat, që solli ne dritë sovjetiku Arsh dhe sipas te cilave, vizioni dhe betejat e Aliut nuk ishin as te rastësishme as personale.

Finli e njeh veprën pozitive te Aliut por i heq atij qëllimin, dëshirën, ndërgjegjen e asaj që po bënte. Pas zbulimit te arkivave ruse, duke shtuar dhe pjesën tjetër te gjykimit te Finlit, ky do te ishte përcaktimi me i saktë për veprën e Aliut. Pukevili, që e njohu dhe nga afër si konsull i Francës, e përshkuan ne mënyrë romaneske. Por Pukevili i bënte lojra me te vërtetë te shëmtuara Aliut. Te huajt mendonin se do te gjenin ne Janine njerez që do t'u bënin shërbëtorët dhe sahanlëpirësit. Por Aliu nuk bënte dallime midis te pasurve dhe te varfërve, te afërmve apo te panjohurve, vendasve apo te huajve, te krishterëve apo myslimanëve.

 Kështu i mori njëherë kuajt e Pukevilit për një vepër publike dhe bamirësi francez u indinjua tragjikisht dhe ne mënyrë te pandreqshme për këtë nënvlerësim. Ndryshe i priste gjërat ne Lindjen e fjetur dhe ndryshe i dolën. Por me tragjikja për Pukevilin ishte se Aliu arriti me njerëzit e tij t'i vjedhë e t'i lexojë raportet e tij ndaj qeverisë franceze si dhe përgjigjet e te dytëve përpara se te arrinin ne duart e secilës palë, kështu Aliu i dinte edhe qëllimet e Pukevilit dhe ato te qeverisë franceze...

Kur me vonë Pukevili e mësoi këtë gjë, luajti mendsh, por Aliu, duke qeshur, e përshëndeti me qetësi dhe paternalisht (për t'i tendosur akoma me shumë nervat me sa duket) kur ai largohej nga Janina: "Mësova, - i tha, - gjithçka, që shkruaje kundër meje dhe te lavdëroj për zilinë. Te lumtë! Punove mjaft mire për padronin tend dhe madje me tepricë". Pra, Pukevili përmend histori tmerri për Aliun, te cilat do t'i kish zili dhe romanderi me i madh i veprave te horrorit te Anglisë se shekullit te kaluar. Dhe e shtrembëron historinë deri ne atë pikë, saqë dhe vetë kritikuesit e Aliut, si Aravantini, dekiarojnë se përcaktimet e Pukevilit janë pasionante dhe fantastike, "shfaqin një autor francez te romaneve" Zoto Molosi e cilëson si "udhëheqës gjenial dhe revolucionar" Lord Bajroni, që e njohu nga afër Aliun, e quajti "Pirro i Ri" apo "Luani i Epirit" dhe "Bonapart". Simpoziumet që u parashtronte Aliu te huajve dhe itelektualëve të Janinës, - thotë, - te kujtonin Simpoziumet e Platonit.

Viktor Hygoi, ky demokrat dhe intelektual i madh, një nga figurat më të mëdha te njerëzimit, një filohelen dhe adhurues e helenëve te lashtë, thotë për Aliun: "Ishte i vetmi kolos që shekulli ynë mund t'i kundërvërë Napoleonit". Bajroni madje i kushton mjaft vargje Aliut, ne poemën e madhe "Childe Harold's Pilgrimage". Historiani anglez Uilliam Miler shkruante se "Luani i Janinës është rruga, që te çon drejt kryengritjes greke". Le ti kthehemi përsëri tani gjykimeve te grekëve për Aliun.

Protosingjelli i Patriarkanës Ikumenike, Athinagora ne '"H (pj.2, f. 5, Athinë 1925) shkruan: "Fjala e fundit për te (Aliun) nuk është thënë ende, pothuaj te gjithë shkruan, duke menduar ta paraqesin me ngjyrat me te gjalla, deri edhe si një përbindësh te njerëzimit, tigër te vërtetë te etur për gjak njeriu. Nga kaq vjet studime mbi historinë e Epirit dhe madje te ngjarjeve te kohës se Ali Pashës, krijova idenë se shumica shkruan ndoshta e shtyrë nga antipatia dhe jo nga gjykimi dhe mendimi që kishin ndaj tij. Drejt flet Protosingjelli, sepse, nëse studion me kujdes historinë e kohës dhe rrjedhojën e vepres se Aliut, do te shohësh domosdoshmërisht ashpërsinë e tij, por asnjëherë çnjerëzinë apo padrejtësinë.

Do te shohësh përpjekjen për çlirim dhe krijim te një shteti te ri, ku te gjithë popujt do te jenë te barabartë, shqiptarë, grekë, vllehë, te krishterë, myslimanë, do te jenë te barabartë kundrejt ligjit, pa padrejtësi, pa te favorizuar dhe pa lypësarë. Do te shohësh luftën e egër kundër bejlerëve te pasur dhe koxabashëve dhe dashurinë që kishte për te populli i thjeshtë, i cili e quante "baba", siç na pohon Kumas. Cilët janë, pra, ata që shtyhen nga antipatia ndaj Aliut? Nuk është e vështirë te gjejmë ata, që Aliu i goditi pa mëshirë: Bejlerët dhe koxabashët si dhe pasardhësit e atyre që dikur ishin marre me historinë. Poeti Jani Vilara ishte njëri nga te parët e poezisë dhe letërsisë. Në Janinën e Aliut u bë një reforme arsimore, që u desh te kalonin 150 vjet për te fituar te drejtën.

Mësuesit atje vareshin nga direktivat e nëpunësve te ministrive, por i shprehnin lirshëm idetë e tyre dhe, nëse hasnin ndonjë problem me Patriarkanën, i mbronte Aliu. Atje u vendes gjuha popullore, sistemi monotonik, zhdukja e gërmave te panevojshme greke. Pra, Vilara shkroi një mbishkrim, i cili është vënë mbi mur ne portën e Himarës: "Më njohu Feathondi, me kish rritur Pirro, Aliu i pare me mban- tepeleniot hero Padron i plotfuqishëm i anëve te Epirit dhe gjeneral i pakrahasueshëm me shpatë ne dorë. Pesë mijë ushtarë mban nën vete vigjilentë gjithmonë dhe te patrembur ndaj armikut te tij. Ne Janine pushon Luan burrërori bir i Athinasë e i edukuar nga Ari". Vilara ka shkruar gjithashtu dhe "Ode ndaj pushtimit te Sulit", duke himnizuar Aliun. Poema nuk ka shpëtuar...

Shumë e konsideruan poemën si lajkë. Por Vilara nuk ishte fare tip i lajkatarit dhe këtë e thekson dhe Kordati. Megjithatë, nëse llogarisim se kundër Sulit luftuan jo turq, siç na thonë historianët dhe i riprodhojnë ne vazhdim dhe poetët, por emra te mëdhenj te '21-shit, si Karaiskaqi, Andruco, Dhiako, Isko, Pallaska, Vamadoti, Paneria, Gardhidoti, Griva, Zapa, Bakola dhe sa të tjerë, nëse llogarisim se lufta e Aliut me suliotët ishte një dyluftim civil, ku e dretja ishte me anën e Aliut, siç u provua dhe u kuptua ne vazhdim dhe nga vetë suliotët, atëherë do te kuptojmë se Vilara nuk lajkatonte me "Odën" e tij, por e nënkuptonte atë që shkruante dhe është me te vërtetë një mungesë humbja e kësaj poemë.

Solomoi sigurisht e akuzonte rreptë Vilarën për "odën ndaj pushtimit te Sulit", por Solomoi ishte jashtë vendi... dhe valleje dhe e shikonte kryengritjen dhe realitetin grek me anë te dylbive. Mitropoliti, ati i ri Polikarpi, i kushtoi Aliut poemën ne dialekt te lashtë poetik: Prijës fisnik që banon ne pallatet e Pirros ia ngre moralin papritmas Aleksandrit te ri, që ndoqi gjurmët e Admantit te paluftueshëm dhe përsëri kërkon dhe me te gjitha nderimet e lashta bëhesh i lavdishëm Ali Pasha që do te dërrmosh ushtri te mëdha mjaft besnike.

As ti as ndonjë e vdekshëm s'erdhët për te dëgjuar ata që për Aleksandrin krijuan një mrekulli. Nuk është e çuditshme që pedantët e krahasojnë Aliun me te lashtët. Ne çastin që askush nuk interesohej për trashëgiminë tonë te lashtë, Aliu dhe biri i tij Veliu, u morën me përparimin e arkeologjisë ne Greqi, me muzikën dhe teatrin siç do te shohim me poshtë. Sigurisht, ata nuk iu referuan asnjëherë Bizntit, por vetëm lashtësisë helene. Aleksandrit, Pirros, Athinasë, Arit, etj. Nuk kishin për te ndarë gjë me shenjtorë, përjetësi, zotomani, etj. Por këto i kemi shpjeguar dhe, nëse do t'i hasim ne vazhdim te studimit, nuk do te jenë veçse një riprovim, përsa i përket atyre që kemi mbështetur që ne fillim, për shqiptarët dhe lidhjen e tyre me lashtësinë dhe jo me Bizantin. Por ia vlen të shohim nga pranë, shtrembërimet me te rëndësishme te ngjarjeve historike rreth Ali Pashës. Balaoriti mori një prostitutë te zakonshme, zonjën-Frosini dhe e bëri një idhull Ali Pashë Tepelena dhe Lordi Bajron, pikture te Greqisë dhe te krishtërimit që i kundërvihej "gjakatarit, gjakpirësit, etj." Ali Pashë. Po kështu dënoi dhe Thanas Vajën dhe ngriti Vilahavën apo i dha përmasa te jashtëzakonshme heroit Kacandoni dhe te gjitha këto, te gjitha shtrembërimet kishin një qëllim te vetëm: Dënimin me çfarëdo kushti te historisë se Aliut. ZONJË-FROSINI Pasuria që u mblodh ne Janine ne periudhën e Ali Pashës, liria, arsimi dhe reformimet kishin si rezultat dhe një liri erotike.

 Zonjë-Frosini ishte një vejushë e bukur dhe estetike, që ne "shtëpinë" e saj ftonte burrat me te fuqishëm te Janinës. Midis dashnorëve te saj ishte dhe djali i Aliut, Myhtari, që madje bëri dhe gabimin fatal për kohën t'i dhurojë asaj një unazë, dhuratë e gruas se tij, e cila ishte vajzë e Pashait te Beratit. (Aliu i kish martuar te dy djemtë me dy bijat e Pashait të Beratit, , Ibrahim, dhe arsyet ishin me tepër te rëndësisë politike sesa te fushës se ndjenjave). Kur vashat beratase mësuan bëmat e burrave te tyre dhe faktin që Myhtari i kish shitur nderin e saj (unazën) një prostitute, ne Serraj u bë kryengritje. Gratë kërcënonin se, nëse nuk do te kishte dënim dhe hakmarrje, do te largoheshin për ne Berat, tek babai i tyre. Aliu që te mos mërziste nuset e tij dhe, meqenëse kishte nevojë te madhe për miqësinë dhe aleancën e Ibrahimit te Beratit, urdhëroi vdekjen e Frosinit, thotë Gersherasi (Psalidhas) mësuesi i madh dhe mik i Aliut ne një bisedë te tij me udhëtarin anglez, Cocerell, me 1810. Por Aliu nuk vrau vetëm Zonjë-Frosinën. Bashkë më të vrau dhe 17 gra te tjera "te lëshuara", siç na pohon Aravantini, i cili nuk e simpatizon fare Aliun. Nëse llogarisim pikëpamjet e rrepta shpirtërore te kohës si dhe shfaqjet publike te grave te lëshuara që deri vonë jetuan ne Greqi, do te konstatojmë se mendimi i Psalidhasit është gjysma e se vërtetës. Po gjysma tjetër? Siç thamë, pasuria, arsimi, përzierja e popujve dhe udhëtarëve, si dhe reformat e jashtëzakonshme për kohfen nga Aliu, ishin gjëra që lehtësonin rreptësinë e zakoneve mbi pikëpamjen erotike. Reformat e Aliut nuk shqetësonin vetëm bejlerët dhe koxabashët, por edhe popullin konservator, që nuk e shihte me sy te mire këtë dobësim te zakoneve dhe reagonte.

Pra, ishin dy boshtet presionuese, që e vunë Aliun te vriste prostitutat dhe Frosinin: E para qëllimi politik i ruajtjes se miqësisë dhe aleancës - dhe e fundit e martesës se djemve te tij - si i deklaroi udhëtarit prusian Bartoldi. D.m.th., e vërteta del nga gjysma e se vërtetës se Psalidhasit dhe gjysma nga vetë Aliu. Sigurisht sot një fushatë e tille e pastrimit etik duket dhe është çnjerëzore, por për kohën ky ishte një fenomen i rrallë, sepse ishin te mësuar me ekzekutimet personale, por jo me grupore. Është gjithashtu e njohur dhe e thekson dhe Bajroni se nuk pati reagim popullor për vdekjen e këtyre grave te lira. Leak-u pohon se ne çështjet e etikës rregullat ishin mjaft te rrepta, thekson gjithashtu se i njëjti dënim vendosej dhe në lashtësi dhe parashtron ngjarjen nga Athineu ne një fshat: "Ja ç'thotë Teopompi për mitinasit: Tirani Kleomen, kodoshët që zakonisht nxjerrin prostitutat ne treg dhe tre a katër nga kurvat me te njohura, pasi u vuri brenda ne thasë e i lidhi, urdhëroi t'i hedhin ne det. Dhe Ermipi, ne veprën e tij që i referohet 7 te Urtëve, thotë se dhe Periandri bëri te njëjtën gjë". Fantazia popullore, por dhe armiqtë e ndryshëm te Aliut gjetën rastin te flasin për lidhje te paligjshme te Aliut me Frosinin (ndërkohë që është fakt se e dashuronte dhe dashurohej nga Vasiliqia) apo për lidhjet e tij me... nuset apo që gjoja vdekja e tyre grupore ishte një veprim për te nxjerrë para. etj. Kur Aliu i grumbulloi gratë prostituta - rreth 20 - midis te cilave dhe dy te martuara, i mbylli ato për mbi dy dite ne një kasollë pranë liqenit. Por askush nuk u paraqit gjatë kësaj kohe për te kërkuar lirimin e tyre, përveç një vilahu.

Ja ç'shkruan Hughes: "Kaloi dita tjetër pa u dhënë urdhri fatal. Duket se tirani kishte brejtje ndërgjegjeje dhe ngurronte. Thonë se donte te fitonte kohë dhe te vonohej disi, ne mënyrë që t'u falte jetën. (vetëm "duket" dhe "thonë" kemi këtu), por nuk u paraqit askush përveç një greku, një bashkëshorti që iu lut vezirit te lironte gruan e tij. Aliu e pyeti me një qeshje sarkastike, nëse do te jetonte me një grua te pabesë. Ai u përgjigj se po, dhe veziri urdhëroi që ta lironin. As paratë, pra, nuk ishin shkaku dhe as brejtja e ndërgjegjes që thotë Hughes. Ne qëndrimin e mësipërm te Aliut përballë bashkëshortit te vetëm dhe te afërmit që nuk e pranoi vdekjen, dallojmë jo vetëm shkakun e vdekjes se tyre, por dhe pikëpamjet etike te kohës ne ndërthurje me pranimin e shoqërisë janinase, te te afërmve te grave dhe te vetë grave, që siç na vërtetojnë Bajroni dhe Hughes, e pranuan dënimin e tyre pa asnjë ankesë. Dhe te mos dyshohet se populli janinas nuk u ngrit se kishte frikë. Dikur Aliu donte te hiqte qethjen e çuditshme te shqiptarëve, te pjesës se përparme te kokës dhe basetave dhe urdhëroi te mos rruheshin as ushtarët e tij. Kjo reforme e parëndësishme ngriti një stuhi kundërshtimesh, saqë Aliu u detyrua ta tërheqë urdhërin. Pra, ne lidhje me zonjën-Frosini, gjykimi i Aliut themi se e shprehu plotësisht pikëpamjen etike te popullit janinas dhe pikërisht për këtë arsye ishte i drejtë. Por njëkohësisht ishte dhe i ashpër, ashtu si njerëzit e shoqërisë që ai qeveriste.