Protosingjelli i Patriarkanës Ikumenike, Athinagora ne '"H (pj.2, f. 5, Athinë 1925) shkruan: "Fjala e fundit për te (Aliun) nuk është thënë ende, pothuaj te gjithë shkruan, duke menduar ta paraqesin me ngjyrat me te gjalla, deri edhe si një përbindësh te njerëzimit, tigër te vërtetë te etur për gjak njeriu. Nga kaq vjet studime mbi historinë e Epirit dhe madje te ngjarjeve te kohës se Ali Pashës, krijova idenë se shumica shkruan ndoshta e shtyrë nga antipatia dhe jo nga gjykimi dhe mendimi që kishin ndaj tij. Drejt flet Protosingjelli, sepse, nëse studion me kujdes historinë e kohës dhe rrjedhojën e vepres se Aliut, do te shohësh domosdoshmërisht ashpërsinë e tij, por asnjëherë çnjerëzinë apo padrejtësinë.

Do te shohësh përpjekjen për çlirim dhe krijim te një shteti te ri, ku te gjithë popujt do te jenë te barabartë, shqiptarë, grekë, vllehë, te krishterë, myslimanë, do te jenë te barabartë kundrejt ligjit, pa padrejtësi, pa te favorizuar dhe pa lypësarë. Do te shohësh luftën e egër kundër bejlerëve te pasur dhe koxabashëve dhe dashurinë që kishte për te populli i thjeshtë, i cili e quante "baba", siç na pohon Kumas. Cilët janë, pra, ata që shtyhen nga antipatia ndaj Aliut? Nuk është e vështirë te gjejmë ata, që Aliu i goditi pa mëshirë: Bejlerët dhe koxabashët si dhe pasardhësit e atyre që dikur ishin marre me historinë. Poeti Jani Vilara ishte njëri nga te parët e poezisë dhe letërsisë. Në Janinën e Aliut u bë një reforme arsimore, që u desh te kalonin 150 vjet për te fituar te drejtën.

Mësuesit atje vareshin nga direktivat e nëpunësve te ministrive, por i shprehnin lirshëm idetë e tyre dhe, nëse hasnin ndonjë problem me Patriarkanën, i mbronte Aliu. Atje u vendes gjuha popullore, sistemi monotonik, zhdukja e gërmave te panevojshme greke. Pra, Vilara shkroi një mbishkrim, i cili është vënë mbi mur ne portën e Himarës: "Më njohu Feathondi, me kish rritur Pirro, Aliu i pare me mban- tepeleniot hero Padron i plotfuqishëm i anëve te Epirit dhe gjeneral i pakrahasueshëm me shpatë ne dorë. Pesë mijë ushtarë mban nën vete vigjilentë gjithmonë dhe te patrembur ndaj armikut te tij. Ne Janine pushon Luan burrërori bir i Athinasë e i edukuar nga Ari". Vilara ka shkruar gjithashtu dhe "Ode ndaj pushtimit te Sulit", duke himnizuar Aliun. Poema nuk ka shpëtuar...

Shumë e konsideruan poemën si lajkë. Por Vilara nuk ishte fare tip i lajkatarit dhe këtë e thekson dhe Kordati. Megjithatë, nëse llogarisim se kundër Sulit luftuan jo turq, siç na thonë historianët dhe i riprodhojnë ne vazhdim dhe poetët, por emra te mëdhenj te '21-shit, si Karaiskaqi, Andruco, Dhiako, Isko, Pallaska, Vamadoti, Paneria, Gardhidoti, Griva, Zapa, Bakola dhe sa të tjerë, nëse llogarisim se lufta e Aliut me suliotët ishte një dyluftim civil, ku e dretja ishte me anën e Aliut, siç u provua dhe u kuptua ne vazhdim dhe nga vetë suliotët, atëherë do te kuptojmë se Vilara nuk lajkatonte me "Odën" e tij, por e nënkuptonte atë që shkruante dhe është me te vërtetë një mungesë humbja e kësaj poemë.

Faqe: 1 - 2 - 3 - 4