Solomoi sigurisht e akuzonte rreptë Vilarën për "odën ndaj pushtimit te Sulit", por Solomoi ishte jashtë vendi... dhe valleje dhe e shikonte kryengritjen dhe realitetin grek me anë te dylbive. Mitropoliti, ati i ri Polikarpi, i kushtoi Aliut poemën ne dialekt te lashtë poetik: Prijës fisnik që banon ne pallatet e Pirros ia ngre moralin papritmas Aleksandrit te ri, që ndoqi gjurmët e Admantit te paluftueshëm dhe përsëri kërkon dhe me te gjitha nderimet e lashta bëhesh i lavdishëm Ali Pasha që do te dërrmosh ushtri te mëdha mjaft besnike.

As ti as ndonjë e vdekshëm s'erdhët për te dëgjuar ata që për Aleksandrin krijuan një mrekulli. Nuk është e çuditshme që pedantët e krahasojnë Aliun me te lashtët. Ne çastin që askush nuk interesohej për trashëgiminë tonë te lashtë, Aliu dhe biri i tij Veliu, u morën me përparimin e arkeologjisë ne Greqi, me muzikën dhe teatrin siç do te shohim me poshtë. Sigurisht, ata nuk iu referuan asnjëherë Bizntit, por vetëm lashtësisë helene. Aleksandrit, Pirros, Athinasë, Arit, etj. Nuk kishin për te ndarë gjë me shenjtorë, përjetësi, zotomani, etj. Por këto i kemi shpjeguar dhe, nëse do t'i hasim ne vazhdim te studimit, nuk do te jenë veçse një riprovim, përsa i përket atyre që kemi mbështetur që ne fillim, për shqiptarët dhe lidhjen e tyre me lashtësinë dhe jo me Bizantin. Por ia vlen të shohim nga pranë, shtrembërimet me te rëndësishme te ngjarjeve historike rreth Ali Pashës. Balaoriti mori një prostitutë te zakonshme, zonjën-Frosini dhe e bëri një idhull Ali Pashë Tepelena dhe Lordi Bajron, pikture te Greqisë dhe te krishtërimit që i kundërvihej "gjakatarit, gjakpirësit, etj." Ali Pashë. Po kështu dënoi dhe Thanas Vajën dhe ngriti Vilahavën apo i dha përmasa te jashtëzakonshme heroit Kacandoni dhe te gjitha këto, te gjitha shtrembërimet kishin një qëllim te vetëm: Dënimin me çfarëdo kushti te historisë se Aliut. ZONJË-FROSINI Pasuria që u mblodh ne Janine ne periudhën e Ali Pashës, liria, arsimi dhe reformimet kishin si rezultat dhe një liri erotike.

 Zonjë-Frosini ishte një vejushë e bukur dhe estetike, që ne "shtëpinë" e saj ftonte burrat me te fuqishëm te Janinës. Midis dashnorëve te saj ishte dhe djali i Aliut, Myhtari, që madje bëri dhe gabimin fatal për kohën t'i dhurojë asaj një unazë, dhuratë e gruas se tij, e cila ishte vajzë e Pashait te Beratit. (Aliu i kish martuar te dy djemtë me dy bijat e Pashait të Beratit, , Ibrahim, dhe arsyet ishin me tepër te rëndësisë politike sesa te fushës se ndjenjave). Kur vashat beratase mësuan bëmat e burrave te tyre dhe faktin që Myhtari i kish shitur nderin e saj (unazën) një prostitute, ne Serraj u bë kryengritje. Gratë kërcënonin se, nëse nuk do te kishte dënim dhe hakmarrje, do te largoheshin për ne Berat, tek babai i tyre. Aliu që te mos mërziste nuset e tij dhe, meqenëse kishte nevojë te madhe për miqësinë dhe aleancën e Ibrahimit te Beratit, urdhëroi vdekjen e Frosinit, thotë Gersherasi (Psalidhas) mësuesi i madh dhe mik i Aliut ne një bisedë te tij me udhëtarin anglez, Cocerell, me 1810. Por Aliu nuk vrau vetëm Zonjë-Frosinën. Bashkë më të vrau dhe 17 gra te tjera "te lëshuara", siç na pohon Aravantini, i cili nuk e simpatizon fare Aliun. Nëse llogarisim pikëpamjet e rrepta shpirtërore te kohës si dhe shfaqjet publike te grave te lëshuara që deri vonë jetuan ne Greqi, do te konstatojmë se mendimi i Psalidhasit është gjysma e se vërtetës. Po gjysma tjetër? Siç thamë, pasuria, arsimi, përzierja e popujve dhe udhëtarëve, si dhe reformat e jashtëzakonshme për kohfen nga Aliu, ishin gjëra që lehtësonin rreptësinë e zakoneve mbi pikëpamjen erotike. Reformat e Aliut nuk shqetësonin vetëm bejlerët dhe koxabashët, por edhe popullin konservator, që nuk e shihte me sy te mire këtë dobësim te zakoneve dhe reagonte.

Pra, ishin dy boshtet presionuese, që e vunë Aliun te vriste prostitutat dhe Frosinin: E para qëllimi politik i ruajtjes se miqësisë dhe aleancës - dhe e fundit e martesës se djemve te tij - si i deklaroi udhëtarit prusian Bartoldi. D.m.th., e vërteta del nga gjysma e se vërtetës se Psalidhasit dhe gjysma nga vetë Aliu. Sigurisht sot një fushatë e tille e pastrimit etik duket dhe është çnjerëzore, por për kohën ky ishte një fenomen i rrallë, sepse ishin te mësuar me ekzekutimet personale, por jo me grupore. Është gjithashtu e njohur dhe e thekson dhe Bajroni se nuk pati reagim popullor për vdekjen e këtyre grave te lira. Leak-u pohon se ne çështjet e etikës rregullat ishin mjaft te rrepta, thekson gjithashtu se i njëjti dënim vendosej dhe në lashtësi dhe parashtron ngjarjen nga Athineu ne një fshat: "Ja ç'thotë Teopompi për mitinasit: Tirani Kleomen, kodoshët që zakonisht nxjerrin prostitutat ne treg dhe tre a katër nga kurvat me te njohura, pasi u vuri brenda ne thasë e i lidhi, urdhëroi t'i hedhin ne det. Dhe Ermipi, ne veprën e tij që i referohet 7 te Urtëve, thotë se dhe Periandri bëri te njëjtën gjë". Fantazia popullore, por dhe armiqtë e ndryshëm te Aliut gjetën rastin te flasin për lidhje te paligjshme te Aliut me Frosinin (ndërkohë që është fakt se e dashuronte dhe dashurohej nga Vasiliqia) apo për lidhjet e tij me... nuset apo që gjoja vdekja e tyre grupore ishte një veprim për te nxjerrë para. etj. Kur Aliu i grumbulloi gratë prostituta - rreth 20 - midis te cilave dhe dy te martuara, i mbylli ato për mbi dy dite ne një kasollë pranë liqenit. Por askush nuk u paraqit gjatë kësaj kohe për te kërkuar lirimin e tyre, përveç një vilahu.

Ja ç'shkruan Hughes: "Kaloi dita tjetër pa u dhënë urdhri fatal. Duket se tirani kishte brejtje ndërgjegjeje dhe ngurronte. Thonë se donte te fitonte kohë dhe te vonohej disi, ne mënyrë që t'u falte jetën. (vetëm "duket" dhe "thonë" kemi këtu), por nuk u paraqit askush përveç një greku, një bashkëshorti që iu lut vezirit te lironte gruan e tij. Aliu e pyeti me një qeshje sarkastike, nëse do te jetonte me një grua te pabesë. Ai u përgjigj se po, dhe veziri urdhëroi që ta lironin. As paratë, pra, nuk ishin shkaku dhe as brejtja e ndërgjegjes që thotë Hughes. Ne qëndrimin e mësipërm te Aliut përballë bashkëshortit te vetëm dhe te afërmit që nuk e pranoi vdekjen, dallojmë jo vetëm shkakun e vdekjes se tyre, por dhe pikëpamjet etike te kohës ne ndërthurje me pranimin e shoqërisë janinase, te te afërmve te grave dhe te vetë grave, që siç na vërtetojnë Bajroni dhe Hughes, e pranuan dënimin e tyre pa asnjë ankesë. Dhe te mos dyshohet se populli janinas nuk u ngrit se kishte frikë. Dikur Aliu donte te hiqte qethjen e çuditshme te shqiptarëve, te pjesës se përparme te kokës dhe basetave dhe urdhëroi te mos rruheshin as ushtarët e tij. Kjo reforme e parëndësishme ngriti një stuhi kundërshtimesh, saqë Aliu u detyrua ta tërheqë urdhërin. Pra, ne lidhje me zonjën-Frosini, gjykimi i Aliut themi se e shprehu plotësisht pikëpamjen etike te popullit janinas dhe pikërisht për këtë arsye ishte i drejtë. Por njëkohësisht ishte dhe i ashpër, ashtu si njerëzit e shoqërisë që ai qeveriste.

Faqe: 1 - 2 - 3 - 4