Vizita në Shqipëri i la mbresa të thella Bajronit. Te shqiptarët ai pa një
shpirt të veçantë, i cili ndezi imagjinatën e tij poetike për tema
ekzotike. Në shënimet e mbajtura, kur ishte në Shqipëri, për poemën
Shtegtimi i Çajld Haroldit, ai shkruante për shqiptarët: Më tërheqin
shumë me atë ngjashmërinë e tyre me Hajlanderët e Skocisë, në veshje, në
pamje dhe në mënyrën e jetesës.

Malet e tyre të shumta ngjajnë me Kaledoninë dhe kanë një klimë të
këndshme. Fustanellat e tyre të bardha, veprimet energjike që kryejnë dhe
dialekti i tyre, që përngjan me tingujt keltikë, janë mbresëlënëse. Si
kujtim ai mori një kostum tradicional shqiptar, me të cilin piktori Tomas
Filips i ka bërë një portret. Ky kostum ka një histori më të gjatë. Ai
aktualisht është i ekspozuar në Bowood Estates, Angli. Në përshkrimin e
udhëtimeve të tij Bajroni thotë: Në udhëtimet e mia kam mësuar të mendoj
si filozof, dhe po të mos bëja ashtu, ankimi sdo të kish dobi. Për fat të
mirë, era reshti dhe vetëm na ngau drejt bregdetit të Sulit, ku dolëm në
stere. Me ndihmën e vendasve vazhduam udhën për në Prevezë. Kështu, këtej
e tutje nuk do tu zë besë naftëve turq, megjithëse pashai pati udhëzuar
galeotët e tij të më shpinin në Patra. Prandaj do të shkoj në Mesalongj
nga stereja dhe do të kapërcej vetëm një gji deti të vogël në Patra. E sa
e sa ngjarje mund të të tregoja që do të të zbavisnin, por më grumbullohen
në tru dhe as jam i zoti ti radhit në kokë, as ti shkruaj dot në kartë,
veçse në mënyrë të menjëhershme. I dua shumë shqiptarët. Nuk jane të
gjithë myslimanë, disa nga fiset janë të krishtere Kurrë sdo ta harroj
pamjen e mrekullueshme me të hyrë në Tepelenë në orën 5 ndajnatherë, kur
po perëndonte dielli. Më solli në mend (me pak ndryshime të veshjes)
përshkrimin që i bën Skoti kështjellës Brankseme në këngën e tij dhe
sistemin feudal. Shqiptarët me petkun e tyre (me më të bukurin në botë; me
fustanellë të gjatë të bardhë, tallagane të qëndisura me ar me anteri e
jelek kadifeje të kuqe, të qëndisura me ojna të arta), me jataganë e
pisqollë të sermët, tartarët me feste të gjata, turqit me qyrk të madh e
turban, ushtarët togje-togje në qoshkun e madh, të hapur në ballë të
pallatit dhe skllevërit arabë në galerinë e madhe, të gjatë, me kuaj të
vendosur në një qilar përposhtë, dyqind atllarë të shaluar dhe gati të
sulen në çdo moment, kalorës duke sjellë e duke shpënë lajmet e ndryshme,
daullet e muezinët që thërrasin ezanin nga minaretë e xhamive - të gjitha
këto me pamjen e jashtëzakonshme të ndërtesës vetë, sajonin një skenë të
re gëzimi për sytë e një të huaji. Më përcollën në një konak shumë të
këndshëm dhe sekretari i vezirit erdhi të më përshëndesë, në mënyrë
allaturka. Interesant është fakti se Bajroni mori pjesë edhe ne varrimin
e Marko Boçarit. Më 9 gusht 1823, Marko Boçari u vra duke luftuar kundra
ushtrisë së Mustafa Bushatit, shqiptar edhe ky, Pasha i Shkodrës. Vdekja
Marko Boçarit u bë e njohur në të gjithë Europën, ai i kishte shkruajtur
një letër Bajronit kur ky ishte rrugës për në Mesollogji. Poeti i madh
anglez Lordi Bajron erdhi kur Marko Boçari kishte vdekur, dhe mbajti një
fjalim mbi varrin e Markos i veshur me kostumin e njohur kombëta shqiptar
ose arvanitas. Pas pak kohësh turko-egjiptianët u përpoqën ta poshtrojnë
varrin e Marko Boçarit, por arvanitët (shqiptarët) myslimanë u sulën
kundër tyre dhe i penguan të poshtërojnë varrin e heroit. Ata e morrën
trupin e Markos dhe e varrosën me nderim heroik, me një cermoni të
thjeshtë.

Një dhuratë e shqiptarëve për mikun britanik
Gjatë vizitës së tij në Shqipërinë jugore e, më saktësisht, në Janinë në
vitin 1808, lord Bajroni mori si kujtim nga ato vise një kostum
tradicional shqiptar. Do të ishte pikërisht bukuria dhe e veçanta e këtij
kostumi, që në verën e vitit 1813 do ta shtynin piktorin Tomas Filips që
të realizonte portretin e famshëm të lord Bajronit veshur me kostumin
shqiptar. Portreti titullohet Portrait of a Nobleman in the dress of an
Albanian (portret i një fisniku me veshje shqiptare) dhe paraqet Bajronin
me një veshje ku ndërthuren e purpurta dhe e arta e jelekut me vizat gri e
blu të një një turbani që i përngjan më shumë një shalli; e bardha e
këmishës dhe e fustanellës me të zezën e kadifenjtë të një xhakete. Ai
mban në duar një jatagan i cili ka një këllëf të purpurt e të argjendtë.
Portreti u vendos asokohe në Royal Academy dhe tani është i vendosur në
amasadën britanike në Athinë. Megjithatë, ky nuk ishte i vetmi portret që
piktori i bëri Bajronit. Në 1835 dhe në 1840 Filips pikturoi dy variante
të tjera të këtij portreti. I pari iu dhurua më 1862, nga i biri i
piktorit, Galerisë Kombëtare të Portreteve (National Portrait Gallery) në
Londër, ku vazhdon të jetë i ekspozuar aktualisht. Ndërsa varianti i dytë,
që u komisionua nga Xhon Murrej, botuesi i Bajronit, ndodhet i ekspozuar
me publikimet e firmës në Albermarle Street, Londër.

Por çu bë me kostumin shqiptar që kishte lord Bajroni?
Bajroni ka pasur një korrespondencë flërtuese me Margaret Mercer Elfiston,
të bijën e lord Keitit, dhe më 1814, ai i dhuroi asaj kostumin shqiptar
duke i sugjeruar që ta përdorte si veshje balloje, pasi kjo veshje ishte e
veçantë. Më pas kostumi kaloi nën zotërimin e familjes Lansdoun dhe u
rizbulua në vitin 1962. Një nxënëse që studionte Bajronin, e quajtur Doris
Lenglej Mor, shkon në familjen Landsdoun e, më saktësisht, në Bowood
House, në Ëiltshire për të marrë materiale në lidhje me këtë familje dhe e
njeh këtë kostum. Në një artikull të publikuar në Costume Society
Journal në 1971, Mor përshkruan emocionin që pati ndjerë kur kishte
mbajtur në duar atë kostum. Pasi u shfaq në Muzeun e Kostumeve, në Bath,
kostumi shqiptar ishte kthyer në Bowood për tu ekspozuar. Pikërisht dy
jelekë të marrë nga ky kostum tashmë janë të varur në murin e dhomës në të
cilën qëndronte dikur Mercer Elfinstoni. Kjo gjë tregon një lidhje të
dukshme mes Bajronit dhe Shqipërisë.

Cilët janë pronarët aktualë dhe si përfundoi kostumi shqiptar në duart e
tyre?
Rezidenca Bowood House & Gardens u ble nga duka i dytë i Shelburnit në
1754, në një gjendje gjysmë të kompletuar dhe u përfundua para vitit 1760.
Një pjesë e shtëpisë u shkatërrua në 1955, dhe pjesa e mbetur u
riorganizua mjaft mirë. Gjysma e asaj që ka mbetur është e hapur për
vizitorët. Sër Uilliam Peti ishte stërgjyshi i kësaj familjeje dhe
baronesha Shelburn ishte gruaja që ai e la të ve. Djali i tyre i madh u bë
markezi i parë i Landsdounit. Ai njihej më mirë si Shelburni që ndihmoi
Jozef Preslin, kimistin e parë që zbuloi formulën e oksigjenit në Bowood.
Gjithashtu, Shelburni ka pasur komunukime të shpeshta edhe me Xhonsonin,
Goldsmithin, Hymen dhe Xhorxh Uashingtonin. Akti i tij më heroik, pasi
ishte bërë kryeminstër, ishte negocimi për paqe me shumë të rejat Shtete
të Bashkuara të Amerikës më 1783. Djali i tij krijoi një koleksion
mahnitës arti dhe një librari madhështore. Nipi i tij u bë Guvernatori i
Përgjithshëm i Kanadasë, i Viceroit të Indisë, si dhe sekretari i Jashtëm
për disa kohë. Ishte ky i fundit që arriti në Entente Cordial (Marrëveshje
mirëkuptimi) me Francën në vitin 1904 dhe, po ashtu, arriti që të vendosë
paqen nëpërmjet negociatave me Gjermaninë në vitin 1917. Janë pikërisht
këta disa prej njerëzve më të mëdhenj që ka nxjerrë kjo familje. Tashmë
sende personale e objekte të tjera të ndryshme të pjesëtarëve të kësaj
familjeje qëndrojnë në shtëpinë e transformuar në muze, e cila është e
zbukuruar nga një kompozim shekullor mobiljesh. Rreth shtëpisë shtrihen
rreth 800 ha lëndina, një pyll i vogël me pisha, një kopsht lulesh, një
tempull i stilit dorik dhe një ujvarë spektakolare. Djali i markezit të
tetë, lordi Shelburn, mori në dorë drejtimin e Bowood-it në vitin 1972. Ai
hapi shtëpinë dhe ambientet rreth saj për publikun në vitin 1975 e, më
vonë, i ktheu stallat e kuajve dhe dhomat e stallierëve në ambiente
ekspozimi, në një restorant dhe në një dyqan dhuratash. Pikërisht këtu
është i ekspozuar kostumi shqiptar i lord Bajronit. Kostumi i është veshur
një manekini. Gjithashtu, në ekspozim janë dhe maska e vdekjes së
Napoleonit, gurët e çmuar të Keitit dhe një koleksion sa i rrallë aq edhe
i jashtëzakonshëm pikturash angleze, të punuara në akuarel, ndërmjet të
cilave qëndrojnë edhe punimet e të njohurve Bonington dhe Turner. Deri
tani ky është stacioni i fundit i veshjes së hershme shqiptare.

Fustanella shqiptare dhe historiku i saj
Romakët u frymëzuan nga fustanella ilire kur krijuan veshjet e
legjionarëve. Fustanella e famshme shqiptare ishte një veshje e zakonshme
për burra në shekullin XIII. Ajo ishte veshur rregullisht nga fisi i
dalmatëve, njëri prej fiseve ilire. Në atë kohë ajo quhej dalmatika.
Megjithatë, ekzistojnë teori se fustanella e ka origjinën e saj shumë më
të hershme dhe ka pasur pamjen e një këmishe të gjatë që quhej linja, e
cila kur lidhej në mes nga një shirit ngjasonte me fustanellën. Copa me të
cilën bëhej veshja ishte në varësi të statusit shoqëror të personit që e
mbante atë. Kështu, veshja mund të ishte e leshtë nëse vishej nga fshtarë,
apo copë e kushtueshme nëse vishej nga të pasurit. Megjithëse fustanella
ishte veshje tradicionale në të tërë Shqiprinë, ajo nuk i rezistoi kohës
dhe mbeti si veshje tradicionale vetëm në disa vende të saj. Etnografi
hungarez, baroni Nopça, besonte se fustanela shqiptare apo ilire, ishte
modeli mbi të cilin u ndërtua veshja ushtarake romake. Gjithashtu, edhe
për sa i përket ngjashmërisë së saj me kiltin keltik. Ai teorizon
gjithashtu se legjionarët romakë të vendosur në Britani ushtruan një
ndikim jo të vogël midis vendasve. Pjesë e këtij ndikimi, sipas Nopçës,
është edhe fustanella që romakët e patën marrë më parë nga dalmatët. Të
paktën që nga shekulli XIV, filloi të prodhohej një veshje e fortë
pambuku, e cila u quajt fustan dhe që këtu e merr emrin fustanellë edhe
kjo veshje burrash. Megjithatë, evidencat arkeologjike tregojnë se
fustanella ka qenë një veshje shumë e hershme. Provat arkelogjike më të
rëndësishme që hedhin dritë mbi lashtësinë e kësaj veshje janë: një
statujë e vogël qeramike e shekullit IV e.s., e e cila është gjetur në
Durrës. Kjo statujë paraqet një burrë të veshur me një fustanellë të
gjatë, të cilën e ka të lidhur me dy breza që kryqëzohen në kraharor; një
gur varri i shekullit III - IV e.s., i gjetur në Smokthinë (fshat pranë
Vlorës), i cili tregon një burrë të veshur me fustanellë. Një gdhendje
tjetër, akoma më e lashtë, është gjendur në Maribor, Slloveni, dhe tregon
një burrë të veshur me një fustanellë dhe dy breza të kryqëuar në
kraharor, pikërisht si në dy rastet e mësipërme. Kjo gdhendje daton në
shekullin V p.e.s.

Ndoshta Bajroni e dinte se veshja që po merrte nuk ishte veshja e një
populli të zakonshëm e pa histori.

Albert Hitoaliaj-Gazeta Panorama
nga Arber Bilbili