Ai është inxhinier Petro Korçari, për të cilin sot dihet shumë pak. Petro ka qenë kryearkitekt i sarajeve të mrekullueshme të Ali Pashë Tepelenës. Shkrimtari Dhimitër Shuteriqi në librin Petro Korçari na jep një vizion më të qartë për figurën e këtij mjeshtri të rrallë. Ai u është referuar disa autorëve të huaj si Likut (këshilltar ushtarak pranë Ali Pashës), Pukvilit (i dërguari i N. Bonopartit) Hujcit etj. të cilët kanë shkruar se Petro Korçari si kryearkitekt i vezirit të Janinës, është shembull i rrallë në fushën e ndërtimit. Ai ka qenë inxhinier me kulturë të lartë dhe mund të ketë kryer studimet në Perëndim. Për një periudhë gati 10-vjeçare, ndërtoi gjithë kalatë, sarajet, urat e e Pashallëkut të Janinës. Petro u ndikua nga kultura orientale, ishte antifeudal, antiklerikal, dhe i lidhur me idetë progresiste të kohës.

Petro Korçari ka lindur aty nga fillimi i vitit 1770 të shekullit XVIII në Opar të Korçës. Ndërkohë që thuhet se ka jetuar deri në vitin 1840. Gjithë karrierën e tij ia kushtoi sarajeve dhe fortifikimeve në Pashallëkun e Janinës.
Ali Pashë Tepelena sundoi në një territor të gjerë, dhe shumë rrallë e pyeste Portën e Lartë për punët e pashallëkut. Kjo pavarësi nuk e linte të qetë sulltanin. Gjendja në të cilën ndodhej Aliu, e detyronte që të ndërtonte fortesa, pirgje për të mbrojtur krahët e veta. Pra Aliu kishte një oreks vigan për ndërtime dhe Petro Korçari iu përgjigj këtij oreksi me një veprimtari të jashtëzakonshme. Të dhënat direkte për ndërtimet që bëri Petro Korçari i kemi nga Liku e Pukvili. Ky i fundit ka parë gjithë ndërtimet e tij në Janinë, Prevezë, Artë, Sul, Përmet, Gjirokastër etj.

Liku thotë: Ai që ka vizituar pallatin e Tepelenës, përpara se të digjej, në janar të vitit 1819, domethënë ashtu siç e kishte ngritur mjeshtri korçar, tregon se ai skish shoq, për madhështi e luks. Ndërsa Hobahauzi, kur vizitoi kalanë e Tepelenës më 1899 dhe kaloi ca ditë aty me Bajronin, i bëri përshtypje madhështia e ndërtesës. Në Janinë, Ali Pasha kishte tre pallate të vetat dhe dy të djemve të tij, Myftarit dhe Veliut. Pallati i parë mbante emrin Kastros (kështjellë), i dyti - Lithoricin dhe i treti - Qoshku. Të tre pallatet ishin ndërtuar mbi liqen, njëri nga ana e jugut, dy të tjerë nga veriu mbi Siujdhesë, ku ishin dhe dy pallatet e djemve. Udhëtarët e huaj janë çuditur nga luksi i tyre i brendshëm.

Hjuzi, profesori i Universitetit të Kembrixhit, ka shkruar: Hymë në pallat përmes një vestbili që shërbente si strehim, dhe që aty, duke ngjitur një palë shkallë të gurta, në katin e parë. Pasi përshkruam një sallë të madhe prej 49 metrash ku qëndronin oborrtarët, na futën në një sallon të bukur të mobiluar mirë. Dyshemeja ishte mbuluar me një qilim shumë të madh Turqie, jastëkët e divanët prej kadifesë më të bukur të Qipros, dritaret me kanata të mëdha xhami, gjithë dekorët e këtij pallati qenë madhështorë. Më tutje, duke dhënë pamjen e sarajit ai thekson: Ishin të stilit më të mirë turk. Ndërsa Pukvili gjykonte: Ato janë ndërtuar si gjithë veprat turke, por kanë të veçantë afresket, për të cilat punuan bojatitës armenë.
Kështu, psh. në pallatin e Veliut, djalit të Aliut, në tavan ishte pikturuar qielli me diellin e zënë, dhe një kometë me bisht të gjatë.
Për sarajet e Bonitës, pallatit të preferuar të Aliut, i cili ishte ngjitur me Janinën, Pukvili thotë: Fakti flet për shije të gjerë evropiane të Petro Korçarit. Një pallat tjetër ishte ai i Prevezës, i cili lartësohej buzë detit. Pukvili këtë e quante të bukur pa masë. Ndër sarajet e preferuara të Aliut, i ndërtuar me mjeshtri të rrallë nga Petro Korçari ishte ai i fshatit Karkollopollo, pranë Janinës, ndërsa atij të Parmës, edhe pse qe i vjetër, iu bë konstruksioni i plotë.
Ali Pashë Tepelena zotëronte dhe një numër shumë të madh shtëpish pushimi, të ndërtuara nga mendja e ndritur dhe duart e arta të Petro Korçarit. Këto shtëpi kishin pamjen e sarajeve të vogla, sidomos në viset rreth Janinës, në Muzhar, Xhegelovë, Stavraq, Delvinaq, Artë, Konicë-Pazar, pranë Artës etj. Në vitin 1805 Petroja përfundoi kalanë më të rëndësishme, atë të Sulit. Kjo kështjellë mbrohej nga një kolonë muresh. Atje u ndërtua edhe një saraj e një xhami. Kala të tjera u ndërtuan, si ajo e Nivicës, Shevasilit në Butrint, në Porto-Palermo etj. Petro Korçarit, iu desh të ndërtonte e meremetonte një numër të madh urash, si psh. në rrugën Janinë-Strugë. Kjo rrugë kalonte edhe në qendra të tjera, Leskovik, Kolonjë, Korçë. Pukvlili, i cili përshkroi këtë rrugë theksonte se atje qenë ndërtuar 28 ura. Këto ura ai i vlerësoi si tepër solide.

Pra ndërtimet e Petro Korçarit, si kryearkitekt në Pashallëkun e Janinës, përfshijnë që nga fortifikimet e thjeshta dhe fare të vogla deri te ansamblet arkitekturore, të cilat duke përjashtuar ato të Stambollit, ishin nga më të mëdhatë në Ballkan. Merita e mjeshtrit oparak ishte se ai luajti një rol të veçantë, që flet për unitetin e arkitekturës shqiptare në gjithë hapësirën e ndërtimeve të Pashallëkut të Janinës. Kështu, duke folur për pallatin e Lathiricës, Hujzi i përshkruan shkallët e gurta, ashtu siç i kanë zakonisht shtëpitë shqiptare, po kështu edhe mjediset e brendshme. Pra në të gjithë ndërtimet e Petro Korçarit, pavarësisht nga huazimet e pashmangshme, sidomos ndikimit të Lindjes, që ka patur midis arkitekturës orientale dhe vendeve ballkanike, ai mbetet një arkitekt vendas. Ndërtimet e të gjitha kategorive të projektuara nga Petro Korçari i qëndruan kohës. Rrënimi i madh nuk erdhi nga dobësia e tyre, por nga furia e otomanëve në vitet 1820-1822.
Duke gjykuar nga çthamë më lart, themi se Petro Korçari ishte një kryemjeshtër, me aftësi të rralla, organizues e drejtues në fushën e arkitekturës, njeri me një horizont e kulturë të gjerë. Ndërtimet e kryera nga kjo figurë e jashtëzakonshme i shërbejnë kulturës shqiptare dhe specialistëve për nxitje e kërkime të frytshme në fushën e arkitekturës.

Qemal Gegollari

Permbledhur nga Arber Bilbili